Vier rollen -
als AI onderdeel wordt van wie je bent.
TL,DR
In de keerzijde van de vier rollen wordt AI onderdeel van wie je bent: Uitbesteder (AI geeft houvast en gezelschap), Bouwer (je gevoel van vakmanschap krimpt mee met wat AI overneemt), Maker (AI doet de uitvoering, jij houdt je eigen vaardigheid bewust bij) en Co-Auteur (je denken en identiteit buigen mee, en dat houd je alleen vol met kritische anderen). Omdat je deze rollen bij jezelf lastig herkent, heb je collega's nodig die doorvragen, en hebben kinderen een volwassene nodig die opmerkt en er is, zodat AI nooit de enige plek wordt waar ze terechtkunnen.
De Keerzijde: als AI onderdeel wordt van wie je bent
De vier rollen uit het vorige artikel - Uitvoerder, Vormgever, Katalysator, Partner - hebben één ding gemeen: je identiteit blijft erbuiten. Neem AI weg, en je bent minder snel klaar, maar niet minder jezelf.
De keerzijde van deze vier rollen zijn anders. AI wordt onderdeel van hoe je jezelf ziet - wat je denkt dat je kunt, wat je van je eigen werk vindt, soms zelfs waar je troost vandaan haalt. Neem AI weg, en er verdwijnt iets wat verder gaat dan gemak.
Als AI meebepaalt wie je bent
Juf Fleur werkt op een school waar het hele team is overgestapt op een AI-tool voor verslaglegging van oudergesprekken, incidenten, voortgang, alles. Op een dag ligt het systeem plat. Ze merkt iets vreemds: het is niet de extra tijd die taken haar kosten, die haar irriteert. Het is een soort onrust, alsof er iemand ontbreekt met wie ze normaal even zou overleggen voor ze een lastig gesprek optekent.
Dat is de Uitbesteder: niet zozeer het denken dat is overgenomen, maar het gezelschap. Iets soortgelijks kan bij kinderen ontstaan. Een kind dat verdrietig is na ruzie op het schoolplein, en liever eerst met een AI-chatbot "praat" dan naar de meester of een vriendje te stappen, niet omdat het antwoord slimmer is, maar omdat het altijd meteen reageert, geduldig is, nooit moe wordt. Dat hoeft geen probleem te zijn als het één keer gebeurt. Het wordt de vraag waard wanneer het de eerste plek wordt in plaats van een van de plekken.
Dat is de Bouwer: diepe integratie in werk met vaste regels en heldere procedures, tot het gevoel van eigen waarde meekrimpt met de taken die AI overneemt. Het verschil met juf Marieke, de Vormgever van het vorige artikel, zit 'm niet in hoeveel AI ze gebruiken - het zit in waar hun gevoel van vakmanschap aan vastzit. Zij weet: ik ben de professional, AI is mijn gereedschap. Meester Jeroen is daar, zonder dat duidelijk te beslissen, van afgegleden.
Juf Nienke maakt al haar lesmateriaal met behulp van AI - plaatjes, opmaak, werkbladen die er verzorgd uitzien. Ze is er eerlijk over: zonder AI zou haar materiaal er minder professioneel uitzien. Maar één keer per maand, bewust, ontwerpt ze een volledige les zonder enige hulp - inhoud, opmaak, alles zelf. "Gewoon om te weten dat ik het nog kan," zegt ze. "Als ik dat niet meer kan, ben ik niet meer de leraar die ik wil zijn."
Dat is de Maker: AI mag de uitvoering doen, maar de eigen vaardigheid wordt actief onderhouden, niet losgelaten. Het is dezelfde instelling als de illustrator die zegt: creativiteit is een spier, en als ik hem niet gebruik, verzwakt hij.
En dan meester Bram, die samen met twee collega's en een onderwijskundige maanden werkt aan een volledig nieuw, schoolbreed thema over burgerschap - intensief sparren met AI over opbouw, inhoud, werkvormen. Het denken voelt gedeeld, zijn beeld van wat goed onderwijs is verschuift mee terwijl het thema vorm krijgt. Zou hij dit alleen doen, zonder de twee collega's die elke twee weken kritisch meekijken en doorvragen, dan zou het risico groot zijn dat hij, net als bij de Versmelting, niet meer kan navertellen welk inzicht van hem was en welk van AI. Met dat team eromheen kán hij het wel navertellen - scherp, met overtuiging.
Dat is de Co-Auteur: de diepste vorm van samenwerking, en de enige van de vier die niet zonder (kritische) anderen vol te houden is. Co-Auteurs hebben mensen om zich heen nodig die blijven doorvragen.
Vier rollen, één patroon.
Bij de rollen Uitvoerder, Vormgever, Katalysator, Partner - kun je jezelf nog redelijk goed in de gaten houden. Bij de keerzijde van die vier rollen is dat lastiger, want je kijkt vanuit een positie die door AI al is meeverschoven. Juf Fleur merkte haar onrust pas toen het systeem uitviel. Meester Jeroen hoorde zichzelf pas iets zeggen op een teamdag, zomaar hardop, tegen anderen.
Daarom is dit precies de plek waar collega's, teams en schoolcultuur een rol spelen. Ze zijn het instrument waarmee je ziet wat je zelf niet meer ziet. Een school waar leraren elkaar mogen vragen "hoe kwam je hierop?" - zonder dat het als wantrouwen voelt - is een school waar Bouwers eerder Makers blijven, en waar niemand ongemerkt Uitbesteder wordt.
En bij kinderen betekent dit hetzelfde, kleiner geschaald. Een kind dat voor troost naar AI grijpt in plaats van naar een leraar, een ouder of een vriendje gaat, heeft hetzelfde soort anker nodig: een volwassene die opmerkt, vraagt, en er is - niet om AI te verbieden, maar om ervoor te zorgen dat AI nooit de enige plek wordt waar een kind terecht kan.
Bron: Edwards, H. (2026, 13 maart). 6. The roles that change you. Artificiality Journal. https://journal.artificialityinstitute.org/6-the-roles-that-change-you/
Door Minka: * Inhoud en vormgeving tabel, * redigeren AI gegenereerde teksten, * kiezen van meest geschikte voorbeelden uit een reeks gegenereerde voorbeelden
Door AI (Claude – Sonnet 5 medium): * De bron bestudeerd en vertaald, * met behulp van in de prompt genoemde voorbeelden de tekst gegenereerd.
* tekstaanpassingen na instructie.